1.3 आधारभूत ज्ञान

1.3.1 ग्रहहरू (Planets)

ज्योतिषशास्त्रमा "ग्रह" र "तारा" शब्दहरू खगोलशास्त्रको भन्दा अलि फरक रूपमा प्रयोग हुन्छन्। उदाहरणका लागि, "सूर्य" (Sun) एक तारा हो र "चन्द्रमा" (Moon) पृथ्वीको उपग्रह हो, तर ज्योतिषमा यीलाई ग्रहहरू भनेर चिनिन्छ, जस्तै मङ्गल आदि। आधारभूत रूपमा, "ग्रह" (planet) भनेको पृथ्वीमा रहेका जीवित प्राणीहरूमा महत्त्वपूर्ण प्रभाव पार्ने खगोलीय शरीर हो। टाढाका ताराहरूले हामीमा न्यून प्रभाव पार्छन्, तर "सूर्य", "चन्द्रमा" र सौरमण्डलका ग्रहहरूले हाम्रो गतिविधिहरूमा ठूलो प्रभाव पार्छन्। त्यसैले यी खगोलीय शरीरहरूलाई "ग्रह" (graha) भनेर वर्णन गरिन्छ।

भारतीय ज्योतिषशास्त्रमा सातवटा ग्रहहरूलाई मान्यता दिइन्छ। ती हुन् – "सूर्य" (Sun), "चन्द्रमा" (Moon), "मङ्गल" (Mars), "बुध" (Mercury), "वृहस्पति" (Jupiter), "शुक्र" (Venus) र "शनि" (Saturn)। यसका साथै, दुईवटा "छायाग्रहहरू" (shadow planets) लाई भारतीय ज्योतिषमा समावेश गरिएको छ – "राहु" (Rahu) र "केतु" (Ketu)। यीलाई "उत्तर नोड" (the north node) र "दक्षिण नोड" (the south node) पनि भनिन्छ (वा ड्रागनको शिर र पुच्छर)। "राहु" (Rahu) र "केतु" (Ketu) वास्तविक ग्रहहरू होइनन्; यी त केवल केही गणितीय बिन्दुहरू मात्र हुन्।

यी ९ ग्रहहरू बाहेक, ११ चलायमान गणितीय बिन्दुहरूलाई "उपग्रह" (Upagrahas) भनिन्छ। हामीसँग "लग्न" (ascendant) पनि छ, जुन पूर्वी क्षितिजमा उदाउने बिन्दु हो जब पृथ्वी आफैं घुम्छ। यसका अलावा, केही गणितीय बिन्दुहरूलाई "विशेष लग्न" (special ascendants) भनिन्छ।

1.3.2 राशिहरू (Signs)

यी सबै ग्रहहरू, उपग्रहहरू, लग्न र विशेष लग्नहरूको स्थिति राशिमा अंश, मिनेट र सेकेन्डमा मापन गरिन्छ, जुन आकाशमा एक स्थिर बिन्दुबाट सुरु हुन्छ। यी अवस्थाहरू पृथ्वीबाट देखिएको आधारमा मापन गरिन्छ र तिनीहरूलाई "भूकेन्द्रीय स्थितिहरू" (geocentric positions) भनिन्छ। ग्रहहरू, लग्न, विशेष लग्न र उपग्रहहरूको स्थिति (अंश, मिनेट र सेकेन्डमा गणना गरिएको) को लागि हामी "देशान्तर" (longitude) र "स्फुट" (sphuta) शब्दहरू पनि प्रयोग गर्छौं। पृथ्वीबाट हेर्दा, कुनै पनि ग्रहको आकाशमा देशान्तर 0°0'0'' (0 डिग्री 0 मिनेट 0 सेकेन्ड) देखि 359°59'59'' सम्म हुन सक्छ। यो कुरा ध्यान दिनुपर्छ कि 0°0'0'' राशिचक्रको सुरुवात बिन्दु हो। धेरै पश्चिमी ज्योतिषहरूले "सायन" (Sayana) वा "सयाना राशिचक्र" (tropical zodiac) लाई मान्यता दिन्छन्, जबकि वेदिक ज्योतिषमा "निरयन" (Nirayana) वा "साइडेरियल राशिचक्र" (sidereal zodiac) लाई मान्यता दिइन्छ।

राशिचक्र (आकाश) 360° को हुन्छ जस्तो कि माथि उल्लेख गरिएको छ र यो 12 समान भागहरूमा विभाजन गरिएको छ। तिनीहरूलाई "राशिहरू" (rasis) भनिन्छ। सबै बाह्र राशिहरूको अंग्रेजी नामहरू, संस्कृत नामहरू, दुई-अक्षर प्रतीकहरू (two-letter symbols), र सुरुवात देशान्तर र अन्त्य देशान्तर (अंश, मिनेट र सेकेन्डमा) को मानहरू तालिकामा दिइएको छ।

Table 1: राशिहरूको परिभाषा (Definition of Rasis)

Rasi Name (राशि नाम)	Ruling Planet (राशिको ग्रह)	Start (सुरुवात)	End (अन्त्य)
Aries मेष (१)	मङ्गल (Mars)	0°0'0''	29°59'59''
Taurus वृष (२)	शुक्र (Venus)	30°0'0''	59°59'59''
Gemini मिथुन (३)	बुध (Mercury)	60°0'0''	89°59'59''
Cancer कर्क (४)	चन्द्रमा (Moon)	90°0'0''	119°59'59''
Leo सिंह (५)	सूर्य (Sun)	120°0'0''	149°59'59''
Virgo कन्या (६)	बुध (Mercury)	150°0'0''	179°59'59''
Libra तुला (७)	शुक्र (Venus)	180°0'0''	209°59'59''
Scorpio वृश्चिक (८)	मङ्गल (Mars)	210°0'0''	239°59'59''
Sagittarius धनु (९)	वृहस्पति (Jupiter)	240°0'0''	269°59'59''
Capricorn मकर (१०)	शनि (Saturn)	270°0'0''	299°59'59''
Aquarius कुम्भ (११)	शनि (Saturn)	300°0'0''	329°59'59''
Pisces मीन (१२)	वृहस्पति (Jupiter)	330°0'0''	359°59'59''

1.3.2 ग्रहहरूको स्थान र विकास (Notation for Planetary Position and Advancement)

यदि कुनै ग्रह 221°37' मा छ भने, तपाईं तालिका 1 बाट देख्न सक्नुहुन्छ कि यो 210°0'0'' र 239°59'59'' बीचमा छ। त्यसैले, त्यो ग्रह वृश्चिक (Scorpio) मा छ। यसको राशि द्वारा कब्जा गरिएको स्थानबाटको विकास 11°37' हो। यसको राशि चक्रमा स्थिति (221°37') लाई केही व्यक्तिहरूले 11°37' Sc मा जनाउँछन् वा साधारण रूपमा 11 Sc 37। यसले जनाउँछ “Sc (वृश्चिक) को सुरूवातबाट 11°37' द्वारा उन्नति गरिसकेको।” केही व्यक्तिहरूले यसलाई 7s 11° 37' का रूपमा देखाउँछन्। यसले जनाउँछ “7 राशि पूरा गरेपछि, 11°37' द्वारा 8 औं राशि (जो वृश्चिक हो) मा उन्नति गरेको।”

उदाहरण १:

जुपिटर 94°19' मा छ। बुध 5s 17° 45' मा छ। शुक्र 25 ली 31 मा छ। यी प्रत्येक ग्रहको लागि, (a) कब्जा गरिएको राशि र (b) कब्जा गरिएको राशि आरम्भबाटको विकास पत्ता लगाउनुहोस्।

प्रत्येक राशि पुनः धेरै प्रकारका विभाजनहरूमा हुन्छन् र तिनीहरूलाई “वर्ग” भनिन्छ। तिनीहरूलाई पछि विस्तारमा परिभाषित गरिनेछ।

3. ग्रहहरू (Planets) 3.1 परिचय (Introduction) वेदिक ज्योतिषशास्त्रमा ७ वटा ग्रहहरू (grahas) छन्: "सूर्य" (Sun), "चन्द्रमा" (Moon), "मङ्गल" (Mars), "बुध" (Mercury), "वृहस्पति" (Jupiter), "शुक्र" (Venus) र "शनि" (Saturn)। यसका साथै, दुईवटा छायाग्रहहरू (shadow planets) छन्: "राहु" (Rahu) र "केतु" (Ketu)। "राहु" (Rahu) र "केतु" (Ketu) गणितीय बिन्दुहरू हुन्। यीलाई उत्तर नोड (north node) र दक्षिण नोड (south node) वा ड्रागनको शिर र पुच्छर पनि भनिन्छ। यी बिन्दुहरू चन्द्रमाको पृथ्वीको वरिपरि रहेको कक्षले पृथ्वीको सूर्यको वरिपरि रहेको कक्षलाई काट्ने स्थानहरूमा आधारित छन्। राशिहरूले जीवनमा हुने परिस्थितिहरू र जीवनमा प्रवेश गर्ने प्रभावहरूलाई प्रतिनिधित्व गर्छन्। कुण्डलीमा रहेका ग्रहहरू (planets) जीवनमा भूमिका खेल्ने व्यक्तिहरूलाई प्रतिनिधित्व गर्छन्। जसरी पूरा राशिचक्र भगवान विष्णुलाई प्रतिनिधित्व गर्छ, र राशिहरू उनको अंगहरूलाई प्रतिनिधित्व गर्छन्, ग्रहहरूले विष्णुको अवतारहरू (incarnations) लाई प्रतिनिधित्व गर्छन्। 3.2 ग्रहहरूको विशेषताहरू (Characteristics of Planets) 3.2.1 विष्णुको अवतारहरू (Vishnu’s Avataras) यो संसार दुई तत्वहरूबाट बनेको छ – जीवात्मांश (jeevaamsa) र परमात्मांश (paramaatmaamsa)। ग्रहहरू यी तत्वहरूको विभिन्न पक्षहरूको अभिव्यक्ति हुन्। विष्णुको अवतारहरू ग्रहहरूबाट आएका यी तत्वहरूको साथमा भए। "मीन"/मत्स्य अवतार (Meena/Matsya avatara) "केतु" (Ketu) बाट आएको हो। "कूर्म अवतार" (Koorma avatara) "शनि" (Saturn) बाट आएको हो। "वराह"/सूकर अवतार (Varaaha/sookara avatara) "राहु" (Rahu) बाट आएको हो। "नरसिंह"/नृसिंह अवतार (Narasimha/Nrisimha avatara) "मङ्गल" (Mars) बाट आएको हो। "वामन अवतार" (Vaamana avatara) "वृहस्पति" (Jupiter) बाट आएको हो। "परशुराम"/भार्गव राम (Parasu Rama/Bhaargava Rama) "शुक्र" (Venus) बाट आएको हो। "राम" (Rama) "सूर्य" (Sun) बाट आएको हो। "कृष्ण" (Krishna) "चन्द्रमा" (Moon) बाट आएको हो। "बुद्ध" (Buddha) "बुध" (Mercury) बाट आएको हो। यी सबै अवतारहरू (incarnations) "परमात्मांश" (paramaatmaamsa) को महत्त्वपूर्ण प्रतिशतसँग आएका थिए भने "जीवात्मांश" (jeevaatmaamsa) को कम प्रतिशत थियो। "राम", "कृष्ण", "नरसिंह" र "वराह" अवतारहरू केवल "परमात्मांश" (paramaatmaamsa) थिए। अन्य जीवित प्राणीहरू ग्रहहरूबाट "जीवात्मांश" (jeevaamsa) को महत्त्वपूर्ण प्रतिशत र "परमात्मांश" (paramaatmaamsa) को थोरै प्रतिशतका साथ जन्मिन्छन्।

ग्रहहरूको विशेषताहरू (Planetary Characteristics)

3.2.2 लाभ र हानि (Benefics and Malefics)

ग्रह (Planet)	प्रकार (Type)
गुरु (Jupiter)	प्राकृतिक लाभ (Natural Benefic)
शुक्र (Venus)	प्राकृतिक लाभ (Natural Benefic)
बुध (Mercury)	प्राकृतिक लाभ (Natural Benefic) - एक्लै हुँदा (When Alone) या अन्य लाभदायक ग्रहहरूसँग हुँदा (With More Benefics)
चन्द्रमा (Moon)	प्राकृतिक लाभ (Natural Benefic) - शुभ पक्षको चन्द्रमा (Waxing Moon of Sukla Paksha)
सूर्य (Sun)	प्राकृतिक हानि (Natural Malefic)
मङ्गल (Mars)	प्राकृतिक हानि (Natural Malefic)
राहु (Rahu)	प्राकृतिक हानि (Natural Malefic)
केतु (Ketu)	प्राकृतिक हानि (Natural Malefic)
बुध (Mercury)	प्राकृतिक हानि (Natural Malefic) - हानिकारक ग्रहहरूसँग हुँदा (With Malefics)
चन्द्रमा (Moon)	प्राकृतिक हानि (Natural Malefic) - कृष्ण पक्षको चन्द्रमा (Waning Moon of Krishna Paksha)

3.2.3 मुख्य शासन (Main Governance)

ग्रह (Planet)	शासन (Governance)
सूर्य (Sun)	आत्मा (Soul)
चन्द्रमा (Moon)	मन (Mind)
मङ्गल (Mars)	शक्ति (Strength)
बुध (Mercury)	भाषण (Speech)
गुरु (Jupiter)	ज्ञान र खुशी (Knowledge and Happiness)
शुक्र (Venus)	क्षमताको शासन (Potency)
शनि (Saturn)	दु:ख (Grief)

3.2.4 ग्रहहरू र रंग (Planets and Colors)

ग्रह (Planet)	रंग (Color)
सूर्य (Sun)	रक्त-लाल (Blood-Red)
चन्द्रमा (Moon)	तानवाला (Tawny)
मङ्गल (Mars)	रक्त-लाल (Blood-Red)
बुध (Mercury)	घाँसको हरियो (Grass Green)
गुरु (Jupiter)	तानवाला (Tawny)
शुक्र (Venus)	विविध रंग (Variegated)
शनि (Saturn)	कालो (Black)

3.2.5 ग्रहहरूको मन्त्री परिषद (Planetary Cabinet)

ग्रह (Planet)	वर्ग (Varna)
गुरु (Jupiter)	ब्रह्मण (Brahmana)
शुक्र (Venus)	ब्रह्मण (Brahmana)
सूर्य (Sun)	क्षत्रिय (Kshatriya)
मङ्गल (Mars)	क्षत्रिय (Kshatriya)
चन्द्रमा (Moon)	वैश्य (Vaisya)
बुध (Mercury)	वैश्य (Vaisya)
शनि (Saturn)	श्रमिक (Sudra)

3.2.6 ग्रह र स्थान (Planets & Places)

ग्रह (Planet)	स्थान (Place)
सूर्य (Sun)	मन्दिर (Temple)
चन्द्रमा (Moon)	जलाशय (Watery Place)
बुध (Mercury)	खेल मैदान (Sports Ground)
गुरु (Jupiter)	खजाना (Treasure House)
शुक्र (Venus)	शयनकक्ष (Bedroom)
शनि (Saturn)	फोहोर क्षेत्र (Filthy Area)

3.2.7 ग्रह र गुण (Planets & Gunas)

ग्रह (Planet)	गुण (Guna)
सूर्य (Sun)	सात्विक (Saattwik)
चन्द्रमा (Moon)	सात्विक (Saattwik)
गुरु (Jupiter)	सात्विक (Saattwik)
बुध (Mercury)	राजसिक (Raajasik)
शुक्र (Venus)	राजसिक (Raajasik)
मङ्गल (Mars)	तामसिक (Taamasik)
शनि (Saturn)	तामसिक (Taamasik)

3.2.8 ग्रह र स्थल (Planets & Abodes)

ग्रह (Planet)	स्थल (Abode)
सूर्य (Sun)	मन्दिर (Temple)
चन्द्रमा (Moon)	जलाशय (Watery Place)
बुध (Mercury)	खेल मैदान (Sports Ground)
गुरु (Jupiter)	खजाना (Treasure House)
शुक्र (Venus)	शयनकक्ष (Bedroom)
शनि (Saturn)	फोहोर क्षेत्र (Filthy Area)

3.2.9 सप्त धातु (Seven Dhaatus)

ग्रह (Planet)	धातु (Dhaatu - Body Element)
सूर्य (Sun)	हड्डी (Bones)
चन्द्रमा (Moon)	रक्त (Blood)
मङ्गल (Mars)	मज्जा (Marrow)
बुध (Mercury)	छाला (Skin)
गुरु (Jupiter)	वसा (Fat)
शुक्र (Venus)	वीर्य (Semen - Reproductive System)
शनि (Saturn)	मांसपेशी (Muscles)

3.2.10 ग्रह र समय (Planets & Time Periods)

ग्रह (Planet)	समय अवधि (Time Period)
सूर्य (Sun)	अयन (Ayana)
चन्द्रमा (Moon)	मिनेट (Minute)
मङ्गल (Mars)	सप्ताह (Week)
बुध (Mercury)	ऋतु (Ritu - Season)
गुरु (Jupiter)	महिना (Month)
शुक्र (Venus)	पक्ष (Fortnight)
शनि (Saturn)	वर्ष (Year)

3.2.11 ग्रह र स्वाद (Planets & Tastes)

ग्रह (Planet)	स्वाद (Taste)
सूर्य (Sun)	तीतो (Pungent - Onion, Ginger)
चन्द्रमा (Moon)	नुनिलो (Saline - Sea Salt, Rock Salt)
मङ्गल (Mars)	कडुवा (Bitter - Neem, Bitter Melon)
बुध (Mercury)	मिश्रित स्वाद (Mixed Taste)
गुरु (Jupiter)	मिठो (Sweet - Sugar, Dates)
शुक्र (Venus)	अमिलो (Sour - Lemon, Tamarind)
शनि (Saturn)	तितो (Astringent - Plantain, Pomegranate)

3.2.12 ग्रह र दिशा बल (Planetary Strengths)

ग्रह (Planet)	दिशा बल (Directional Strength)
सूर्य (Sun)	दक्षिण दिशा (South - 10th House)
मङ्गल (Mars)	दक्षिण दिशा (South - 10th House)
बुध (Mercury)	पूर्व दिशा (East - 1st House)
गुरु (Jupiter)	पूर्व दिशा (East - 1st House)
चन्द्रमा (Moon)	उत्तर दिशा (North - 4th House)
शुक्र (Venus)	उत्तर दिशा (North - 4th House)
शनि (Saturn)	पश्चिम दिशा (West - 7th House)

3.2.13 ग्रह र ऋतु (Planets & Seasons)

ग्रह (Planet)	ऋतु (Season)
शुक्र (Venus)	वसन्त ऋतु (Vasanta Ritu - Spring)
मङ्गल (Mars)	ग्रीष्म ऋतु (Greeshma Ritu - Summer)
चन्द्रमा (Moon)	वर्षा ऋतु (Varsha Ritu - Rainy Season)
बुध (Mercury)	हेमन्त ऋतु (Hemanta Ritu - Season of Dew)
गुरु (Jupiter)	शीत ऋतु (Seeta Ritu - Winter)
शनि (Saturn)	शिशिर ऋतु (Sisira Ritu - Fall)

3.2.14 ग्रह र धातु, मूला, जीव (Planets & Dhatu, Moola, Jeeva)

ग्रह (Planet)	धातु (Dhatu - Metals & Materials)	मूला (Moola - Roots & Vegetables)	जीव (Jeeva - Living Beings)
राहु (Rahu)	धातु (Dhatu)
मङ्गल (Mars)	धातु (Dhatu)
शनि (Saturn)	धातु (Dhatu)
चन्द्रमा (Moon)	धातु (Dhatu)
सूर्य (Sun)		मूला (Moola)
शुक्र (Venus)		मूला (Moola)
बुध (Mercury)			जीव (Jeeva)
गुरु (Jupiter)			जीव (Jeeva)
केतु (Ketu)			जीव (Jeeva)